Blog van Arjan

Het belang van èchte peers

Skillfully controlled exposure of the child to the difficulties in the environment of his peers is one of the important sources of refashioning the child’s attitude, for his equals are considerably more direct in behavior, and often considerably more objective, than older people, even parents. The environment of peers becomes, therefore, an environment creating conditions for reshaping the egocentric, egoistic, imperious, and other attitudes.

Dit schreef Dabrowski veertig jaar geleden in zijn boek “Personality-shaping Through Positive Disintegration” (p 203). Hij onderschrijft daarmee het belang van peers voor de ontwikkeling van een persoonlijkheid. (Kort door de bocht vond Dabrowski dat niet iedereen een 'persoonlijkheid' bezit, maar dat deze gevormd kan worden gedurende het leven. Tegenwoordig zouden we wellicht zeggen dat iedereen een persoonlijkheid heeft en wat Dabrowksi bedoelde aanduiden als 'authentieke persoonlijkheid' of met het Amerikaanse begrip 'true self', het ware zelf.)

En hoewel peers, 'ontwikkelingsgelijken', om je heen hebben zo belangrijk is, is het voor mensen met een groot ontwikkelpotentieel vaak lastig om peers te vinden waarmee ze een 'echte' connectie voelen. Want niet alleen moeten peers over een soortgelijk ontwikkelpotentieel beschikken, ze moeten zich ook nog op een soortgelijke manier ontwikkeld hebben / ontwikkelen. En wanneer het gaat om het vinden van een levenspartner hebben de meeste mensen daarbij ook nog eens specifieke geslachtsvoorkeur.

Wanneer die 'soort' waartoe je behoort niet (of niet voldoende) te vinden is, maakt dat de ontdekkingstocht in jezelf een eenzame odyssee. Want juist het kunnen spiegelen van jezelf aan anderen, het feedback krijgen op gedrag en ideën, het samen met anderen nadenken over een plethora aan onderwerpen die je bezig houden is zo essentieël voor authentieke ontwikkeling.

Een goed voorbeeld hiervan zijn tot op zekere hoogte de Leonardo afdelingen voor hoogintelligente en hoogbegaafde leerlingen die sommige basisscholen hebben: kinderen voelen zich hier al een stuk meer zichzelf dan in een 'gewone' klas leert de ervaring. De kritiek die er te horen valt op het 'apart zetten' van deze groep leerlingen -dit zou elitair zijn en slecht zijn voor hun sociale ontwikkeling- verwerp ik dan ook absoluut: juist het feit dat deze kinderen zich tussen (meer) ontwikkelinggelijken kunnen ontplooien maakt dat ze meer mogelijkheden hebben tot een 'persoonlijkheid' te ontwikkelen.

Veel mensen met een hoog ontwikkelpotentieel die ik spreek hebben een 'normaal' leven. Een baan, huis, vrienden, relatie en familie. Maar waanneer ze niet beschikken over 'echte' peers ervaren ze vaak toch existensiële eenzaamheid. Een pasklare oplossing is er niet – er is niet echt een club voor 'onze soort' – iemand ideeën daarvoor?

Het syndroom van Szechuan

In de Verenigde Staten – en in Nederland op Netflix- is de populaire cartoonserie voor volwassenen 'Rick and Morty' te zien. Kort gezegd speelt deze zich of rond de belsommeringen van een alledaags Amerikaans gezin met inwoning van opa. Deze Opa Rick is in staat door tijd, ruimte en dimensies te reizen en gaat dan ook graag met zijn kleinzoon Morty op pad. Door de volkomen absurde werkelijkheden en middels ingenieuze 'storytelling' is deze serie, vooral onder adolescenten, enorm populair. In feite loopt de serie over van de maatschappijkritiek, waarbij geen onderwerp geschuwd wordt.

In een recente aflevering refereerde 'grandpa Rick' aan een saus voor op de frietjes die McDonalds enige tijd voerde (in deVS). Deze Szechuan saus was inmens populair destijds, maar bewust slechts voor een beperkte periode beschikbaar. McDonalds zag in deze recente ontwikkeling aanleiding om, mede vanwege de aansporing van Rick and Mort fans, de saus weer terug te brengen in een beperkte hoeveelheid.

Tot zover niets vreemds; logisch dat een bedrijf inhaakt op een externe ontwikkeling die de mogelijkheid geeft om bij klanten te scoren. Toen de saus daadwerkelijk verkocht zou worden, bleek de vraag het aanbod echter gigantisch te overstijgen. Dit leidde tot chaotische taferelen, waarbij in enkele gevallen de politie moest worden ingezet om volkomen over hun toeren zijnde klanten het fastfood restaurant uit te krijgen.

Je kunt speculeren of wat hier gebeurde. In ieder geval was de drang om de saus te bemachten, om onderdeel te worden van de groep die deze op de frietjes at, zo groot dat het feit dat dat niet mogelijk was genoeg was voor het losmaken van sterke negatieve emoties.

De klanten vonden in feiten dat ze recht hadden om geincludeerd te worden in de 'haves', dat ze konden opeisen er bij te horen. (Vanzelfsprekend gebeurde dit niet, op was in dit geval letterlijk op).

Noodgedwongen als 'have not' achterblijvend togen de teleurgestelde klanten naar Twitter om daar luidkeels hun beklag te doen over hun exclusie. Daarbij lag de schuld -vanzelfsprekend ben ik geneigd te zeggen- natuurlijk niet bij hun eigen hebzucht maar bij de fastfoodketen in kwestie.

Deze hele kwestie is een schoolvoorbeeld van primair gedrag: volkomen door de groep voortgestuwd wordend vroeg niemand zich meer af of ze nu zo realistisch bezig waren. Er bij horen was belangrijker dan wat ook. Relativering van huin behoefte was onmogelijk geworden.

Dit gedrag lijkt extra gefaciliteerd te worden door platforms als twitter: het is op internet erg makkelijk om niet voorbij echokamers van gelijken te kijken. Er is altijd wel een plek te vinden waar je gelijken vindt, en waar afwijken van de daar geldende norm mensen doet vertrekken – of ze worden simpelweg verbannen.

Dit mechanisme treft overigens ook niet alleen mensen die zich druk maken om fritessaus. Ook bv. binnen patientenfora op internet gaat soms pertinent onjuiste informatie door als de waarheid – feiten weerleggen dat niet. Alternatieve feiten worden binnen een gesloten gemeenschap als snel feit. Het Szechuan syndroom in zijn volle effect.

Kleine zelfstandige

Ik zie in mijn dagelijkse praktijk voornamelijk drie aanleidingen die mensen brengen tot het aangaan van een eerste gesprek: problemen op het werk, relatieproblemen, en burn-out klachten, de laatste vaak maar zeker niet altijd in relatie tot werk. Want al denken de meeste mensen al snel aan werkstress wanneer iemand in een burn-out raakt, voor hooggevoelige mensen zijn er in het dagelijks leven al genoeg stressoren die ze soms lastig kunnen hanteren.

Van de week sprak ik een vrouw die 'langzaam maar zeker gek werd van zichzelf', in haar woorden. Steeds weer overweldigd het leven haar, raakt ze het overzicht kwijt en wordt overmand door depressieve gevoelens en het gevoel van verlies van controle. Hierdoor trekt ze zich terug in zichzelf, wat een stuk rust en ruimte geeft, wat het na een aantal dagen tot weken weer mogelijk maakt om haar oude leven op te pakken.

Datzelfde leven dat haar overweligd door haar grote gevoeligheid voor de emoties van mensen in de omgeving, enorme verantwoordelijkheidsgevoel (maar niet de positie) voor het wel en wee van haar partner, kinderen, collega's en familie, en 'totale waarneming' van haar omgeving. Met het bekende gevolg…

Haar concrete vraag was dan ook: hoe stap ik uit deze cirkel? Die grote gevoeligheid, die kun je niet wegnemen. En het snelle doorzien van processen in je omgeving ook niet. Door niet de hooggevoeligheid zelf maar de overweldiging erdoor als focus te nemen, zoeken we een werkbare oplossing.

Deze cliënt vond haar weg door een meersporige aanpak. Bewust geen eindverantwoording nemen voor alle processen waar je deel van bent, zorgen voor voldoende 'downtime'- echte rust voor jezelf, yoga als middel tot bewust ontspannen, en begrip kweken in haar omgeving voor het nodig hebben van ruimte was waar ze mee begon.

Verder: een aantal concrete rustpunten aanbrengen. Op haar werk bijvoorbeeld, neemt ze aan het eind van de ochtend een kwartier helemaal voor zichzelf op een rustige plek. Dit geeft voldoende rust om de middag weer aan te kunnen. Thuis neemt ze (of nu ja… het is lastig rust nemen soms nog) een half uurtje na de avondmaaltijd voor zich alleen, om te wandelen, hardlopen, in de tuin te werken of te lezen.

Al met al is de hoop dat deze aanpak een werkbare oplossing creert. Ik zeg werkbare oplossing, omdat in de praktijk blijkt dat hooggevoeligheid als stressfactor lastig helemaal weg te nemen is. We leven nu eenmaal in een wereld waarin 80% van de mensen NIET hooggevoelig is, en zullen daar onze weg soms makkelijk, soms moeilijker in vinden. Dat blijft.

Hooggevoeligheid brengt ook veel moois. Ik schrijf volgende keer over de rijkdom van het hooggevoelig zijn!

Positieve onvolwassenheid (of: papa is een grote kleuter)

Mijn dochter van 14 heeft mij uitstekend door. Ze vindt mij bij tijd en wijle een grote kleuter. En het mooie is, daar heeft ze vanuit haar perspectief helemaal gelijk in. Wie kan een perfecte klimboom weerstaan, of een watergevecht met bloedheet weer? Ik niet. Het leukste zijn eigenlijk kleine kinderen. Daarmee 'mag' je kleuren, kleien, in de zandbak spelen, hinkelen, de dieren op de kinderboerderij aaien. Of als ze nog jonger zijn, een beetje ongesturctureerd over de grond rondkruipen en brabbelen*. (Moet je eens als volwassen man alleen proberen allemaal…) Mijn eigen kinderen zijn de zandbakleeftijd voorbij, maar goed, er is altijd een bereidwillige ouder te vinden wier kroost je wel een uurtje of wat mag lenen. Oppassen noemen ze dat. Wordt je ineens juist geacht je speelse kant op te roepen! De meer zwevende mens noemt dat 'ik contact staan met je innerlijke kind' of iets dergelijks, en daar hebben ze dan weer helemaal ongelijk in.

Het heeft namelijk allemaal met innerlijk kind zijn niet te maken. Als volwassene wordt je geacht het allemaal bij elkaar te hebben en houden, om in staat te zijn alle verstoringen en disbalans soepel een plek te geven, om het 'bij elkaar te houden' en je volwassen te gedragen. Onzin, vond Dabrowski. Disharmonie en chaos behoren tot de kern van overexcitabilities, en zonder beweging geen ontwikkeling.

In veel modellen van geestelijke gezondheid is geestelijk gezond zijn een staat van zijn waarbinnen mensen zich aan weten te passen aan veranderende omstandigheden, zich gedragen zoals anderen, weten wat ze willen, redelijk zijn, onafhankelijk zijn en begrijpelijk zijn voor anderen. (Elizabeth Mika in 'Dabrowski's theory of positive desintegration', p.142)

Veel mensen met een groot ontwikkelpotentieel bereiken die staat nooit, en dat is maar goed ook vindt Dabrowski. Dit onaangepast zijn aan de norm noemde Dabrowski 'positieve onvolwassenheid'. Het is het soort onvolwassenheid die geassocieerd wordt met, en in mijn ogen zelf essentieel is voor, creativiteit en verregaande persoonlijke ontwikkeling.

Dus volgende keer wanneer je een hinkelpad tegenkomt in het leven: hou je niet in, negeer 'hoe het hoort' en hinkel er op los.

* overigens kun je beter normaal praten tegen baby's en peuters, beter voor hun taalontwikkeling.

Gelukkig komt het niet goed

'Je kunt pas iets worden als je iemand bent', schreef cabaretier Vincent Bijlo onlangs. De in zijn jeugd uit een beroepskeuzetest gerolde baan als bierbrouwer is het dan ook nooit geworden, zijn passies en talenten lagen op het talige vlak. Hij verdient nu in zijn volwassen leven dan ook zijn brood als cabaretier.

Om te weten wat je wil, moet je weten wie je bent. En weten wie je bent, dat is een behoorlijk complexe vraag, die exponentieel meer werk vraagt om te beantwoorden naarmate je ontwikkelpotentieel groter is. Wanneer je 'alles' kan, wat wordt je dan? Het kan makkelijk lijken om te kiezen voor de weg van de minste weerstand: ent je acties en levenskeuzes op wat er in jouw omgeving gebruikelijk is en wat er van je verwacht wordt. Doen 'hoe het hoort'. Dan eindig je vast met een leuke partner en twee kinderen in een mooie doorzonwoning met een bijpassende auto voor de deur.

Ikzelf wordt al onrustig wanneer ik meelopen met de massa überhaupt overweeg, het heeft mij nooit gepast. (Al heb ik een vrouw, twee kinderen en een leuke woonplek, mijn auto is uit 2003.) Lange tijd werd mij, als odolescent en daarna, tegendraaadsheid verweten. In werkkringen of familie was ik 'daar heb je hem weer'. Ik heb ook verre van een regulier pad gevolgd in het leven, maar in mijn omgeving bestond altijd de impliciete hoop 'dat het wel goed zou komen'.

Nu weet ik inmiddels dat het gelukkig niet goed komt! Niet in de zin van dat je het ga 'doen zoals het hoort'. Dat je niet het pad loopt wat voor je bedacht wordt, maar weloverwogen je eigen pad kiest. Want voor wie moet het nu eigenlijk goed komen? Voor jezelf. En wat is 'goed' in deze? Dat wat jou past. Al lijkt het voor anderen niet goed te komen met je, wanneer je voor jezelf het gevoel hebt dat je doet wat bij jòuw waarden (eigenzinnig, maar niet anti-sociaal) past, dan komt het allemaal wel goed, lijkt mij!

Stop, look and listen

Ik sprak onlangs een cliënt met (onder andere) een enorm sterke emotionele overexcitability. Bij vrijwel alles wat haar overkwam verdronk ze bijkans in de plethora aan emoties en emotionele associaties die de betreffende situatie opleverde.

Haar situatie deed me denken aan wat Dabrowski over Emotionele Everxictability schreef: OE manifesteert zich onder meer door inhibitie (timide en verlegen zijn), extase (enthousiasme), sterk affectief geheugen, zorgen over de dood, angsten, depressie, gevoelens van eenzaamheid, behoefte aan veiligheid, exclusieve relaties, moeite met aanpassen in een nieuwe omgeving, etc.*

Allemaal gevoelens die de meeste mensen met een groot ontwikkelpotentieel en sterke OE kennen, en die behoorlijk invasief kunnen zijn. De vraag van mijn client was: hoe voorkom is dat mijn emoties in het moment met mij weg lopen? Ze maakte zich bijvoorbeeld zorgen over het feit of ze wel voldoende professioneel over kwam bij haar collega's en voelde zich vaak als (sic) 'emotionele muts' weggezet.

Waar niet zozeer de emoties inhoudelijk maar vooral de overweldiging die ze veroorzaken mensen hindert in hun functioneren komt bij mij de slogan van een oude Engelse verkeerscampagne bovendrijven: Stop, Look and Listen – bedoeld om onvoorzichtig oversteken van bijvoorbeeld spoorlijnen tegen te gaan.

Eerste open studiebijeenkomst positieve desintegratie

Op 17 april vond de eerste open studiebijeenkomst over positieve desintegratie plaats tijdens het wIQend in Beers; een jaarlijkse meerdaagse bijeenkomst voor hoogbegaafde volwassenen en gezinnen met hoogbegaafde kinderen.

In een tijdsbestek van twee uur werd eerst kort uitgelegd waar de theorie van positieve desintegratie uit bestaat - één van de deelnemers beschreef deze uitleg als 'de meest beknopte uitleg van de TPD ooit' – maar wel als één die de deelnemers globaal een context verschafte voor het onderwerp waarop binnen de studiebijeenkomst de nadruk op lag: dynamismen. Na deze brede introductie passeerden dynamismen in brede zin, als stuwende krachten achter persoonlijke ontwikkeling, en werd uitgebreid stil gestaan bij (de) individuele oplossende en ontwikkelende dynamismen. Eerst in spelvorm, daarna in inhoudelijke bespreking van separate dynamismen.

De deelnemers werden zichtbaar geraakt door positieve desintegratie en haar dynamismen. De voor de meeste aanwezigen nieuwe manier van benaderen van persoonlijkheid en persoonlijke ontwikkeling lijkt aan te slaan. De leiders van de bijeenkomst stellen zich nadrukkelijk niet op als 'goeroe' of 'deskundige'; doel is om met de deelnemers in gezamenlijkheid verder te groeien in het begrip en toepassing van positieve desintegratie. Na de zomer wordt vervolg gegeven aan deze bijeenkomst, in een qua tijd ruimer jasje. Hou deze website in de gaten of schrijf je in op de mailing list, dan ontvang je automatisch een mail wanneer bekend is op welke dag en plaats de bijeenkomst zal zijn.